حقوق

rights — Wed, 02 Jul 2008 13:03:18 GMT

ما و صدسالگي نفت

rights — Tue, 27 May 2008 11:43:01 GMT

نشريه «گفتمان حقوق» در تازه ترين شماره خود به موضوع «نفت و دموکراسي» پرداخته است. از آنجا که رويکرد اصلي اين نشريه تحليل ميان رشته يي موضوعات حقوقي است، گزارشي از برخي تحليل هاي صاحب نظران حقوقي، اقتصادي و سياسي را درباره نفت و دموکراسي که در آخرين شماره اين نشريه منتشر مي شود، در ادامه مي خوانيد.

ملي کردن و محدوديت هاي آن

محمدعلي موحد، نويسنده کتاب «خواب آشفته نفت» که کارهاي سترگ او در حوزه ادبيات، عرفان و تاريخ بر جنبه حقوقي او سايه افکنده است، ملي کردن نفت در ايران را اقدامي حقوقي و مشروع تلقي مي کند که آن زمان براي خروج از يک بن بست حقوقي توسط دولت ايران اتخاذ شد. دکتر محمدعلي موحد علاوه بر آنکه درس خوانده حقوق است، مدت زيادي در شرکت نفت فعاليت کرده و اين باعث شده ديدي وسيع نسبت به مسائل حقوق نفت در ايران پيدا کند. از گفته هاي او پيداست که به رغم تسلط بر موضوع حقوق نفت همچنان اطلاعات خود را به روز مي کند. موحد مي گويد؛« ملي کردن نفت براي ما به منزله گريز از يک بن بست حقوقي بود، در نتيجه نبايد براي ما في نفسه غايت باشد و اگر زماني به اين نتيجه رسيديم که در قالب خصوصي کردن مي توان به توسعه اقتصادي نائل شد، نبايد در تنگناي ملي کردن باقي بمانيم.» او همچنين يادآوري مي کند که در کنار مزيت هاي نفت، آفات آن هم مورد توجه قرار بگيرد. از همين رهگذر موحد به ارائه تحليلي درباره تاثير اقتصاد مبتني بر نفت در حقوق عمومي مي پردازد. از نظر او چنين برمي آيد که ميزان پاسخگويي دولت هاي متکي به درآمد نفت در قبال شهروندان به نحو چشمگيري کاهش مي يابد.

حقوق مالکيت و نفت

موسي غني نژاد، اين اقتصاددان ايراني که معمولاً جايگاه ويژه يي براي حقوق در تحليل هاي خود قائل است، با نقد ملي کردن نفت به بيان اين نظر مي پردازد که «احتمالاً آثار ملي کردن- آن هم در شرايط اجتماعي و سياسي آن دوره- اکنون در ضعف حقوق مالکيت در ايران قابل پيگيري و رهجويي است.» دکتر موسي غني نژاد مي گويد؛ «در کشور ما حقوق مالکيت به آن معنايي که امروزه در جهان مطرح است يعني حقوق بشر و آن حقوق مالکيتي که امروزه حقوق سوبژکتيو مدرن در دنيا به رسميت شناخته شده است، نداشتيم. مورخاني که در جنبه هاي حقوقي يا اقتصادي تاريخي در ايران مطالعه کرده اند که به نظر من مهم ترين آن لمپتون است، اشاره مي کند که در ايران يک سيستم حقوقي مبتني بر حقوق فردي و حقوق مالکيت خصوصي وجود نداشته است.» غني نژاد معتقد است «حقوق مالکيت هنوز در فرهنگ عمومي ما ايرانيان جا نيفتاده است. بنابراين اقداماتي که منجر به تضعيف خصوصي سازي مي شوند آثار نامطلوبي در فرآيند توسعه بر جا مي گذارند.» او معتقد است چه بسا دولت ايران در آن زمان مي توانست به روش هاي ديگري به جز ملي کردن بينديشد.

استيفاي حقوق

محمدعلي همايون کاتوزيان اما رويکردي ديگر به ملي کردن نفت دارد. او اين ماجرا را از منظر حقوق ملي ايران مي سنجد و معتقد است که «در قضيه نفت، در ابتدا بحث درباره استيفاي حقوق ايران بود، به نحوي که قرارداد 1933 را منصفانه تلقي نمي کردند و بايد در آن تجديدنظر مي شد. بر اثر گفت وگوهاي دولت با شرکت نفت درباره تجديدنظر قرارداد، لايحه الحاقي معروف به گس - گلشاييان پديد آمد. منتها وقتي که کار بالا گرفت و مساله ديگر نه فقط استيفاي حقوق بلکه برخورد با استعمار تلقي شد، قضيه ملي کردن نفت پديد آمد. يعني اينکه نفت به عنوان بزرگ ترين صنعت مدرن ايران ملي شود تا بدين وسيله نفوذ دولت انگليس در ايران قطع بشود تا با به دست آوردن استقلال کامل سياسي، براي استقرار دموکراسي کوشش شود.»وي با دفاع از عملکرد مصدق مي گويد؛ «در آن موقع شرايطي وجود داشت که دست کم سه نيروي سياسي در مملکت حاضر بود. اول نهضت ملي شامل مصدق و يارانش، دوم حزب توده و سوم شاه و محافظه کاران. مساله اين است که نهضت ملي و مصدق نمي خواستند بقيه نيروها نظير حزب توده و شاه و محافظه کاران را از صحنه سياست حذف کنند و براي همه اين نيروهاي سياسي حقوقي قائل بودند اما نيروهاي ديگر براي آنها اين حقوق را قائل نبودند.» دکتر همايون کاتوزيان چنين مشکلي را عامل برخي اقدامات مصدق مي داند و معتقد است که در شرايط عدم وفاق، مصدق نتوانست قانون را به درستي اجرا کند و برخوردي قاطعانه با جريان هاي موجود و مسائل داشته باشد. او وصف حال آن زمان از جامعه ما را «هرج و مرج» مي داند و مي گويد؛ «در ممالک قانونمدار، هر فردي با انجام هر نوع عمل فراتر از قانون، با برخورد قانوني مواجه مي شود. اشکال دولت مصدق اين بود که در پايان دوره هرج و مرج قبلي، قانون تماماً اجرا نمي شد.»

توسعه و حقوق

محمود سريع القلم استاد دانشگاه شهيد بهشتي در ابتدا با ايراد نقدي بر فرهنگ و رفتار اجتماعي ما مي گويد؛ «بيش از يک قرن است که در کشور ما صحبت از قاعده، قانون، مصوبه، قانون اساسي و مقررات مطرح شده است، با اين همه براي ما ايراني ها هنوز قانون و قاعده مانند کشورهاي صنعتي ظهور پيدا نکرده است.» وي خاطرنشان مي کند؛ «هر چند سالانه هزاران نفر در جامعه ما از دانشگاه ها فارغ التحصيل مي شوند و خود نفس تحصيل، فرد را قاعده مند و منطقي مي کند، اما فضاي عمومي جامعه ما عمدتاً براساس سليقه ها و خواسته هاي افراد شکل مي گيرد تا با ساختارها و چارچوب ها. از اين رو، فرد تحصيلکرده نيز چون در معرض اين فضا قرار مي گيرد، به تدريج او هم به روابط و اعمال نظرات فردي متوسل مي شود. به واسطه فرهنگ عميق تاريخي انباشته شده در کشور ما، فرد تعيين کننده تر از چارچوب و ساختار و مقررات است. توسعه يافتگي به شدت به قاعده و چارچوب متکي است، چون قاعده و قانون روابط را قابل پيش بيني مي کند بنابراين ارتباط بسيار مهمي ميان حقوق و توسعه وجود دارد و کشوري که در مدارهاي حقوقي، قانوني و مقرراتي پيشرفت کرده باشد زمينه را براي توسعه يافتگي تقويت و تسهيل خواهد کرد.» دکتر محمود سريع القلم با اشاره به اينکه ما ساختار حقوقي پايدار براي استفاده از نفت نداشته ايم، فراز و نشيب هاي سياسي را هم در عدم دستيابي به ثبات حقوقي دخيل مي داند. پيشنهاد مشخص او نيز گام برداشتن در مسير خصوصي سازي است و آن را چاره منطقي حل مشکلات توسعه ما مي داند. وي ضمن منطقي شمردن عمل ملي کردن نفت در ايران، تاکيد مي کند که نبايد با اين مساله برخورد جزمي کنيم.

تحول مفهوم حاکميت دولت ها

داوود هرميداس باوند،اين مدرس حقوق بين الملل نيز از وجهي ديگر با بررسي ويژگي هاي ژئوپولتيک خاورميانه و شرايط تاريخي و جغرافيايي اين منطقه به تحليل ماجراي نفت در ايران مي پردازد و ضمن تشريح وضعيت تاريخي آن دوران بر اين موضوع تاکيد مي کند که اگر مقتضاي اعمال حق حاکميت دولت ايران اقدامي مانند ملي کردن نفت بود، امروزه با تغيير پاره يي از الگوها و اصول، نيازمند بازنگري در روش ها و تحليل ها و نيز برخورد با جهان هستيم. باوند در پاسخ به اين پرسش که آيا تفاوت ماهوي ميان امتيازهاي نفتي و قراردادهاي نفتي وجود دارد، مي گويد؛ «خير فرقي ندارد. امتيازها تبديل به تعهدات قراردادي مي شوند؛ امتيازي که داده مي شود معمولاً حق الامتيازي نيز داده مي شود؛ قبل از اينکه به نفت برسند و حتي اگر به نفت هم نرسند. اگر به نتيجه يي رسيدند، حق الامتياز درصد خودش را دارد و بقيه مسائل درصد خاص خودشان را، بنابراين وقتي مشمول مقوله «امتياز» مي شود که قرار باشد بعداً تبديل به «قرارداد» شود. در بهره برداري از منابع طبيعي، نفت و از اين دست قراردادها، بعد از اينکه قرارداد منعقد شد، مي گويند امتيازي است که داده شده است.» او همچنين به تحليل حقوقي اقدامات ايران در قبال تضييع حقوق خود توسط انگليس و نقش سازمان هاي بين المللي مي پردازد و توضيحات مفصلي در ارتباط با بحث غرامت و قيمت نفت و نيز اقدامات اوپک مطرح مي کند.

پرسش هايي درباره نفت

در بررسي حقوقي مساله نفت در ايران پرسش هايي از اين قبيل پيش روي ما قرار مي گيرند؛ آيا برخورداري از منابع نفت رابطه معني داري با دموکراسي و توسعه دارد؟ آيا مي توانيم نفت را يکي از عوامل توسعه نيافتگي مان قلمداد کنيم؟ آيا نظام حقوقي نفت در ايران ريشه هاي مستحکمي دارد؟ آيا نفت ما را در به دست آوردن حق توسعه ياري خواهد داد؟ پرسش هايي از اين دست مي توانند در ترسيم مدل هايي براي تحليل اقتصادي قانون موثر واقع شوند. مساله يي که بايد در اينجا بدان توجه کنيم اين است که تا چه اندازه در دانشکده هاي حقوق و در مطالعات حقوقي به موضوعاتي چون نفت و توسعه توجه مي شود. بديهي است پرداختن به اين موضوعات نيازمند رويکردي ميان رشته يي است.

این گزارش اول خردادماه در روزنامه اعتماد به چاپ رسیده است*

شماره تازه گفتمان در راه است

rights — Tue, 20 May 2008 11:47:18 GMT

مراکز فروش گفتمان حقوق:

کتابفروشی کانون وکلا: میدان آرژانتین – خیابان زاگرس – کانون وکلای دادگستری

شهرکتاب میرداماد: بلوار میرداماد – برج آرین

شهرکتاب ونک: ابتدای ملاصدرا- ابتدای خیابان پردیس- پلاک 33/1

شهرکتاب ملت: مجیدیه شمالی– میدان ملت

شهرکتاب فرهنگ: یوسف آباد – ضلع شمال شرقی میدان فرهنگ

شهرکتاب ابن سینا: شهرک غرب – خیابان ایران زمین – جنب فرهنگسرای ابن سینا

شهرکتاب حافظ: خیابان آبان شمالی – نبش زرتشت شرقی – شماره 743

شهر کتاب ساعی: خیابان ولی عصر – جنب پارک ساعی

شهرکتاب خرمشهر: خیابان خرمشهر- نرسیده به مهناز

شهرکتاب تهرانپارس: خیابان تیرانداز- نبش 184 شرقی

شهر کتاب شریعتی: خیابان شریعتی- بالاتر از خیابان مطهری – نبش کوچه کلاته – شماره 743

کتابفروشی داروگ: خیابان مطهری – ابتدای لارستان

نشرچشمه: خیابان کریمخان – نبش میرزای شیرازی

انتشارات بهنامی: خیابان انقلاب – خیابان منیری جاوید – پلاک 228

نشر میزان: مقابل دانشگاه تهران- خیابان فخر رازی – پلاک 8

گنج دانش: مقابل دانشگاه تهران- خیابان 12 فروردین – پلاک 11/1

شبرنگ: خیابان انقلاب – خیابان اردیبهشت- ساختمان اردیبهشت – پلاک 272

چاپخش: تهران- میدان انقلاب – بازارچه کتاب- پلاک 12

نشر نی – کریمخان – نبش میرزای شیرازی

کتابفروشی کانون وکلا: میدان آرژانتین – خیابان زاگرس – کانون وکلای دادگستری

شهرکتاب میرداماد: بلوار میرداماد – برج آرین

شهرکتاب ونک: ابتدای ملاصدرا- ابتدای خیابان پردیس- پلاک 33/1

شهرکتاب ملت: مجیدیه شمالی– میدان ملت

شهرکتاب فرهنگ: یوسف آباد – ضلع شمال شرقی میدان فرهنگ

شهرکتاب ابن سینا: شهرک غرب – خیابان ایران زمین – جنب فرهنگسرای ابن سینا

شهرکتاب حافظ: خیابان آبان شمالی – نبش زرتشت شرقی – شماره 743

شهر کتاب ساعی: خیابان ولی عصر – جنب پارک ساعی

شهرکتاب خرمشهر: خیابان خرمشهر- نرسیده به مهناز

شهرکتاب تهرانپارس: خیابان تیرانداز- نبش 184 شرقی

شهر کتاب شریعتی: خیابان شریعتی- بالاتر از خیابان مطهری – نبش کوچه کلاته – شماره 743

کتابفروشی داروگ: خیابان مطهری – ابتدای لارستان

نشرچشمه: خیابان کریمخان – نبش میرزای شیرازی

انتشارات بهنامی: خیابان انقلاب – خیابان منیری جاوید – پلاک 228

نشر میزان: مقابل دانشگاه تهران- خیابان فخر رازی – پلاک 8

گنج دانش: مقابل دانشگاه تهران- خیابان 12 فروردین – پلاک 11/1

شبرنگ: خیابان انقلاب – خیابان اردیبهشت- ساختمان اردیبهشت – پلاک 272

چاپخش: تهران- میدان انقلاب – بازارچه کتاب- پلاک 12

نشر نی – کریمخان – نبش میرزای شیرازی

همچنین می توانید با ما تماس بگیرید: ۸۸۰۴۰۶۰۳

دور جديد انتشار گفتمان حقوق

rights — Sat, 16 Feb 2008 12:51:30 GMT

انتشار گفتمان حقوق از سر گرفته شد. شماره 5 با مطالب متنوع اكنون در كتابفروشي‌هاي حقوقي و شهر كتاب‌ها موجود است.

در اين شماره مي‌خوانيد:

تئوري اخلاق والاي اجتماعي؛ گفتاري از دكتر ناصر كاتوزيان
شر كمتر و انسان چند ساحتي؛ مروري بر زندگي و آثار مايكل ايگناتي‌يف
يك گفت‌وگو و يك گزارش درباره حقوق پزشكي
نقد موضع‌گيري جلال طالباني در قبال قرارداد 1975
گفت‌وگو با آيدين آغداشلو درباره حقوق مالكيت معنوي و مسائل هنرمندان
گزارش ويژه درباره بازداشتگاه موقت
مطالبي درباره قانون مناقصات
اقتصاد سوار بر ماشين‌آلات سنگين
عدالت الكترونيك
ورزش و صلح
و...

دعوت به همکاری

rights — Fri, 17 Feb 2006 16:56:41 GMT

انجمن مطالعات توسعه گفتمان حقوقی از تمام دانشجویان و علاقه مندان به مباحث علوم انسانی به ویژه علوم اجتماعی دعوت به همکاری می کند.

محکوميت تبعيض عليه کودکان آلوده به اچ آی وی در روسيه

rights — Sat, 16 Jul 2005 12:06:03 GMT

محکوميت 'تبعيض' عليه کودکان آلوده به اچ آی وی در روسيه

استيون ايک
خبرنگار بی بی سی

گروه بانفوذ ديده بان حقوق بشر آنچه را "ناکامی اسفناک" دولت روسيه برای مقابله با اچ آی وی/ايدز خوانده و همچنين ادامه تبعيض عليه کودکان آلوده به اچ آی وی در پرورشگاه ها را محکوم کرده است.

ديده بان حقوق بشر در گزارشی که روز جمعه منتشر شد تصويری حاکی از تبعيض گسترده عليه مادران و کودکان آلوده به اچ آی وی در روسيه ترسيم می کند و می گويد دولت اين کشور در مورد گستردگی و ابعاد اپيدمی اچ آی وی/ايدز در اين کشور هنوز در حالت انکار شديد قرار دارد.

در اين گزارش آمده است که زنان و کودکان آلوده به ويروس عامل ايدز در مکان هايی مانند بيمارستان ها و يتيم خانه ها که بايد بيشترين امنيت را احساس کنند با تبعيض روبرو هستند.

اين گزارش می گويد که خدمه پزشکی می توانند از درمان زنان آلوده به اچ آی وی امتناع کنند، درحالی که طبق قوانين روسيه اينگونه تبعيض ها غيرقانونی است.

اين گزارش همچنين توضيح می دهد که چگونه تعداد زيادی از زنان آلوده به اچ آی وی، نوزادان خود را پس از تولد رها می کنند، تا در نهايت در يتيم خانه های دولتی جدا از ساير کودکان نگاهداری شوند.

هرچند خدمه اين موسسات اغلب افرادی رئوف و از خود گذشته هستند، اما شرايط حاکم بر آنها می تواند شديدا بی رحمانه باشد.

بسياری از اين کودکان از مشکلات تربيتی رنج می برند و تنها کسر کوچکی از آنها تحت معالجات اچ آی وی قرار می گيرند.

نتيجه اين است که بسياری از نوزادان آلوده به اين ويروس که در روسيه متولد می شوند ترک شده و عملا به حال خود رها می شوند تا بميرند.

به گفته اين گروه هم اکنون شايد يک تا دو هزار نوزاد در اين وضعيت به سر برند، اما ابعاد مشکل در سال های آتی شاهد رشدی افسارگسيخته خواهد بود.

تخمين زده می شود که در حدود يک ميليون نفر يا بيشتر در روسيه آلوده به اچ آی وی هستند.

مصرف گسترده هروئين به اين اپيدمی دامن می زند و گفته می شود تا چهار ميليون نفر از مردم اين کشور معتاد تزريقی هستند.

وزارت بهداشت روسيه اذعان دارد که تبعيض در بيمارستان ها و جداسازی کودکان در يتيم خانه ها غيرقانونی است.

اما می گويد سعی دارد مادران و کودکان آلوده به اچ آی وی را از خصومت ورزی شديد جامعه روسيه در امان بدارد.

ديده بان حقوق بشر می گويد مقام های روسيه برای ساليان سال به جای آنکه به فکر ريشه کنی مشکل باشند، ترجيح داده اند برپايه تعصبات و توهمات عميق پيرامون اچ آی وی/ايدز عمل کنند.

نتيجه اينکه روسيه دارای يکی از سريع ترين نرخ های رشد اچ آی وی در جهان است.

ـــــــــــــــ
* منبع: بی بی سی فارسی

گفت و گوی دانشجویان با اندیشمندان امروز

rights — Fri, 03 Jun 2005 20:30:18 GMT

لیبرالیسم و حقوق بشر
-------------------------------------------------

پس از دیدار و گفت و گوی دانشجویان با فیلسوف بزرگ مجارستانی، آگنش هلر، انجمن مطالعات توسعه گفتمان حقوقی در نظر دارد این برنامه ها را ادامه دهد و اندیشمندان امروز جهان را در مقابل دانشجویان بنشاند تا تجربیات فکری و عملی خود در حوزه های گوناگون اندیشه به خصوص حقوق و علوم انسانی را در اختیار دانشجویان قرار دهند و دانشجویان ایرانی هم بتوانند از امکان فضای تبادل معانی بهره مند گردند.

این بار به بهانه حضور چند روزه پروفسور مایکل ایگناتی یف، استاد حقوق بشر دانشگاه هاروارد در تیرماه امسال در ایران، انجمن در نظر دارد برنامه دیگری ترتیب دهد و از دانشجویان دعوت می کند تا در این برنامه که با موضوع «لیبرالیسم و حقوق بشر» خواهد بود، شرکت کنند.

زمان: ۶ تیر ۱۳۸۴ - ساعت ۱۱
مکان:بزرگراه کردستان- ضلع جنوبی ونک پارک- بلوار شهید علیخانی- ۲۰متری گلستان- ۱۲متری سوم-پلاک۳- مجتمع مطبوعات تخصصی کشور

گزارش برنامه پروفسور آگنش هلر را در شماره جدید گفتمان حقوق خواهید خواند.
علت تاخیر در انتشار گفتمان، مشکلات مالی است! فعلا موجودی ما صفر است.

اندیشه کنیم تا از سترونی برهیم.

rights — Thu, 28 Apr 2005 13:50:18 GMT

::خبر::

حقوق و اقتصاد؛

سومین شمارۀ گفتمان

سومین شماره گفتمان حقوق منتشر می شود. موضوع محوری این شماره، حقوق و اقتصاد است و در آن مطالبی متنوع در حوزه های مرتبط با موضوع یادشده گنجانده شده است.

در این شماره مطالبی از فردریش فون هایک، روزا لوکزامبورگ، ماری روتبارد، ناصر کاتوزیان، موسی غنی نژاد، فریبرز رئیس دانا، سید منصور میرسعیدی، حامد قدوسی، علی فاتح، احسان شمس، علیرضا عبدلی و دیگران آمده است.

حقوق و اقتصاد یکی از مباحث میان رشته ای مطرح در حقوق است که اهمیت فراوانی دارد. این شاخه، موضوعاتی چون عدالت، بازار، مالیاتها، بودجه، شرکتهای تجاری، ارٍث، بارنامه های دریایی، سرمایه گذاری خارجی و مالکیت صنعتی را شامل می شود. فهرست مطالب را بلافاصله پس از انتشار مجله در روزهای آینده به اطلاع شما خواهیم رساند.

انجمن مطالعات توسعه گفتمان حقوقی از تمام اندیشمندان و دانشجویان یاری فکری می خواهد و دست آنها را صمیمانه می فشارد.

تاملى ميان رشته اى در پيدايش رفتار مجرمانه

rights — Wed, 06 Apr 2005 20:57:18 GMT

::مقاله::

فرويد، روانكاوى و جرم شناسى

*آنچه می خوانید مقاله ای است که به قلم حسین فراست خواه و تحت همین عنوان در روزهای ۱۵، ۱۶ و ۱۷ فروردین در صفحه اندیشه روزنامه شرق به چاپ رسیده است.

جرم شناسى دانشى است كه نزديك به يك قرن از عمر آن مى گذرد. با اين وجود هنوز تحولات جديدى در اين حوزه رخ مى دهد و از اين رو به دامنه ها و ابعاد آن افزوده مى شود. هدف اين شاخه از علم حقوق مطالعه علمى بر روى پديده مجرمانه است. روان شناسى و به طور اخص روانكاوى نيز روشى نوين و كاملاً علمى است كه براساس پاره اى از نظريات وسيله اى كارآمد براى يافتن ريشه ها و دلايل رفتار مجرمانه به شمار مى رود و اين نوشتار مطالعه اى است در جهت تبيين رابطه آن با دانش جرم شناسى.
•••
جرم شناسى (Criminology) پديده اى اجتماعى به نام «جرم» را مورد مطالعه قرار مى دهد. اين مطالعه را به دو حالت مى توان انجام داد. بررسى مجرم و بررسى خود جرم. در حالت اول جرم شناس از روش هاى زيست شناسى و روانكاوى استفاده مى كند. مثلاً شخص مجرم را به منظور امتحان پزشكى مورد معاينه و آزمايش قرار مى دهد. سوابق او را بررسى كرده و تحقيق مى كند كه مجرم ممكن است تحت تاثير چه عواملى قرار گرفته باشد و در برابر كدام يك از نقايص جسمى يا اخلاقى ممكن است مقاومت كند. اين نوع نگرش به طور كلى در نتيجه ظهور مكتب تحققى (Positivism) حقوق جزا به وجود آمده است. اين مكتب كه براساس اصل برداشت علمى از جرم و جرم شناسى بنا شده، بر اين فرض استوار است كه اختلاف و تمايزى بين شخص طبيعى (Normal) و منحرف (Devious) وجود دارد و در عين حال اين مكتب در پى آن است كه معيارهاى ويژه اى كه باعث پيدايش رفتار انحرافى يا مجرمانه مى شود را مورد مطالعه قرار بدهد. براساس يكى از مبانى مكتب تحققى رفتارى كه توسط فرد انجام مى شود، از پيش تعيين شده است. بدين معنا كه در واقع فعاليت و رفتار اشخاص به وسيله عوامل و نيروهاى خارج از كنترل فرد شكل داده مى شود. پس رفتار فرد نشانگر تاثير عوامل خاص بر روى شخص است، زيرا امكان دارد اين عوامل خارجى در واقعيت امر در عوامل زيست شناختى، روان شناختى يا اجتماعى ريشه داشته باشد. در واقع مكتب تحققى بيشتر معطوف به معالجه، درمان و شناخت مجرمان است تا اينكه بخواهد به وسيله مجازات با آنان برخورد كند. اساس مكتب تحققى در دو مرحله رشد و توسعه به هم پيوسته كه در نيمه دوم قرن نوزدهم رخ داده اند يك رشته از تحقيقات علمى به دنبال اثبات دلالت نظريات بيولوژيكى براى رفتار مجرمانه بودند و ديگرى رشته اى از تحقيقات علمى بود كه بر روى عوامل روان شناختى مرتبط با عمل مجرمانه تاكيد مى كرد. در واقع آمارهاى جنايى حاكى از افزايش مستمر بزهكارى و رشد شديد و وحشتناك تكرار جرم بود كه به چنين فعاليت هايى دامن زد و نظام كلاسيك حقوق كيفرى را به لحاظ كاركردى نامطلوب ارزيابى كرد. در همين برهه زمانى بود كه گروه كوچكى از متفكران ايتاليايى شكل گرفتند و بر آن شدند كه به شكل موثرترى با جرم مبارزه كنند. اعضاى اين گروه عبارت بودند از سزار لمبروزو، انريكو فرى و رافائل گاروفالو. اين سه مكتب تحققى را در ۱۸۸۰ بنيان نهادند و به ايجاد «آرشيوهاى روانپزشكى و انسان شناختى جنايى» پرداختند.
نگرش زيست شناختى در آغاز توسط لمبروزو آفريننده نظريه معروف به جانى بالفطره (Born Criminal) است كه بر مبناى آن فرد تبديل به يك فرد مجرم نمى شود بلكه مجرم متولد مى شود. اين نظريه در مقابل رويكرد اثبات گرايى روان شناختى قرار مى گرفت كه طبق آن جرم به عنوان نتيجه و حاصل مسائل بيولوژيكى كه به واسطه علل خارجى به وجود آمده اند (مثلاً جنگ) يا عوامل روانى داخلى (مثلاً بيمارى هاى روانى) رخ مى دهد. در واقع شخص تبديل به فرد مجرم مى شود و مجرم به دنيا نمى آيد و وظيفه نظام عدالت كيفرى اين است كه به علل اصلى به وجودآورنده جرم پى ببرد و تدابيرى مناسب براى معالجه و درمان عمل پيدا كند.
بعدها لمبروزو با اينكه به اصول و مبانى جبرگرايى بيولوژيكى خودش معتقد باقى ماند ولى تا حدى ديدگاه خود را تغيير داده و متحول كرد. براى نمونه او الگوى خاصى از مجرمان را مطرح كرد كه آنها را به گروه هاى «مجرمان داراى اختلال عصبى»، «مجرمان داراى اختلال روانى»، «مجرمان اتفاقى» و نظاير آن تقسيم مى كرد. مكتب پوزيتيويستى روان شناختى در انگلستان و از درون خود موسسات و نهادهاى حقوق كيفرى ظهور پيدا كرد.
پزشكان و روان شناسانى كه در چارچوب حقوقى _ پزشكى با يكديگر همكارى داشتند و همچنين افرادى كه مدت طولانى از حيات كارى خودشان را با زندانيان سپرى كرده بودند، در طبقه بندى و تشخيص مجرمان بسيار پيچيده تر و به نوعى كامل تر عمل مى كردند. آنان به عنوان يك پزشك يا حقوقدان كه در درون تشكيلات نظام قضايى فعاليت مى كردند با تعداد وسيعى از سوژه ها تماس پياپى داشتند. آنان پى بردند كه تفاوت هاى بنيادى بين فرد فرد مجرمان وجود دارد. علاوه بر اين تعداد زيادى از مجرمان هستند كه به نظر مى رسد به هيچ وجه مسئوليتى در قبال اعمالى كه مرتكب شده اند، ندارند. گزاره ما اين است: «اگر در مورد مجرمان اينگونه فرض شود كه بيمار هستند، بهترين راه حل مقابله با جرم، پيدا كردن شيوه اى براى درمان آنها خواهد بود.» چنين نظريه اى توسط پزشكانى كه با سربازان بازگشته از جبهه هاى جنگ جهانى اول مصاحبه مى كردند، دوباره مطرح شد. اكثر اين سربازان به واسطه گلوله توپ و خمپاره دچار ضربه روحى و معلوليت جسمانى و تمايلات بيمارگونه اى شده بودند كه دامنه اش از بيمارى هاى روانى گرفته تا به بيمارى هاى ضداجتماعى گسترده بود.اين بود كه تئورى هاى روان شناختى اهميت يافتند و راه را براى ورود روانكاوى باز كردند.

برخى از ديدگاه هاى روان شناختى به نظريه هاى روانكاوى Psychoanalytic theory اهميت مى دادند كه ضمير خودآگاهConscious و ناخودآگاه Unconsciousرا مورد تحقيق و بررسى قرار داده و به دنبال اين بودند كه بدانند چگونه شكل گيرى و بارور شدن احساسات بر رفتار فرد اثر مى گذارد. برخى از ديدگاه ها بر ويژگى هاى شخصيتى همانند مطالعه حالات ستيزه جويى و منفعل بودن و همچنين ساختار روان شناختى شخصيت از آن جهت كه با رفتار فرد ارتباط دارند، تاكيد مى كردند. برخى ديگر از ديدگاه ها با نيم نگاهى به دوران كودكى، موضوعات روان شناختى را مورد مطالعه و بررسى قرار مى دادند، زيرا بر آن بودند كه اين محروميت ها به پديد آمدن الگوى خاص شخصيتى در دوره هاى بعدى زندگى منجر مى شود؛ همانند تجزيه و تحليل محروميت از ضرورت هاى اوليه كه فرد در دوران كودكى با آن روبه رو بود. بعدها نيز برخى دانشمندان، پيدايى رفتار مجرمانه را در قابليت ها و شيوه هاى مختلف اجتماعى شدن افراد جست وجو كردند و روابط بين ساختار بيولوژيكى و تاثيرات محيطى - اجتماعى - را به صورت گسترده اى مورد مطالعه قرار دادند كه اين شعبه از كوشش ها منجر به توسعه علم جامعه شناسى جنايىCriminal Sociology شد. ادامه نوشتار حاضر به تبيين نظريات آن دسته از دانشمندانى مى پردازد كه رويكردى روانكاوانه به رفتار فرد داشتند و جرم شناسان از يافته هاى آنان بهره هاى فراوان برده اند.
يك قرن از عمر روانكاوى مى گذرد. ابداع روانكاوى را دومين انقلاب در علم روانپزشكى مى دانند. نخستين انقلاب در اين زمينه عبارت بود از مردود شمردن نظريه تسخير بيماران روانى از جانب ارواح شرير و سومين انقلاب نيز روانپزشكى جامعه نگر كه مشتمل بود بر سر سپردن درمان و مهار بيماران روانى به امكانات موجود در سطح اجتماع.۱
در محافل علمى دنيا، كلمه روانكاوى فوراً نام فرويد را به اذهان تداعى مى كند. او بود كه اهميت وجدان مغفول يا ناخودآگاه را براى روانشناسان بزرگ عالم روشن ساخت. مطابق نظر فرويد، اعمال غيرعادى انسان مربوط به اميالِ به ظاهر سركوفته و ارضا نشده اى است كه در خفاياى مجهول ضمير انسان فعاليت و پايدارى مى كند و باعث رفتار غيرطبيعى در انسان مى شود. بنابراين بايد راه نفوذ به اين ورطه تاريك و مبهم را يافت و با ياد آوردن و بيرون راندن آنها بيمار را سبكبار ساخت.۲ وى براى معاينه بيماران روانى، استفاده از تداعى آزاد را اساس كار خويش قرار داد كه بهترين مكانيسم فرافكنى است و شخص آنچه را در اعماق ضمير دارد، بيرون مى ريزد و شخصيت خود و محتواى آن را ناخودآگاه معرفى مى كند.
بدين ترتيب، روانكاوى روشى براى شناختن خود و درك واقعيت و نيز درمان اختلال هاى ناشى از خودشيفتگى است كه منجر به ناتوانى در ايجاد پيوند و رابطه با ديگران مى شود. همچنين روانكاوى موثرترين راه درمان مبتلايان به توهم و پندار، توقف رشد روانى، وسواس و ديگر بيمارى هايى است كه ماهيت اجبارى و اشغال ذهن دارند.
با اين مقدمه اگر بخواهيم تعريف از روانكاوى ارائه دهيم، مى توانيم از آن به «تفكيك يا تجزيه روان به عناصر تشكيل دهنده اش»۳ تعبير كنيم. اين اصطلاح حاوى سه معنى جداگانه است: نخست، روشى كه فرويد براى كاوش فرآيندهاى روانى از طريق تداعى آزاد افكار و تعبير رويا و تفسير مقاومت و انتقال ابداع كرد. دوم، فرضيه اى روانشناختى كه براساس تجربيات بالينى او در خصوص بيماران هيستريك بنا نهاده شد و سوم، نوعى درمان روانپزشكى كه فرويد بر پايه روش روانكاوى (به معناى نخست) ابداع كرد و بر شالوده روان شناسى روانكاوانه استوار شده است.
در مفهوم اخير، روانكاوى عبارت از اقدام به تعبير گفتار و بيان بيمار، مطابق با قواعدى درخصوص معانى، انگيزه ها و ساختارهاى افكار.
فرويد محورهاى اصلى نظريه روانكاوى را پذيرش فرآيندهاى روانى ناخودآگاه، به رسميت شناختن مقاومت و واپس رانى، تاييد اهميت ميل جنسى و عقده اوديپ تلقى كرد. او دريافت كه روياها، هذيانات و اشتباهات لفظى بيمار، كليد فهم تمايلات و عواطف مغفول اوست و معتقد بود كه اگر بتوان رويا را درست تحليل و تعبير كرد، كشف بيمارى زود ميسر مى شود. از اين رو از بيمار مى خواست كه هرگاه رويايى مى بيند به دقت يادداشت كند و يادداشت را به او برساند. با تعبير رويا مى توان به اسرار مكتوم و شعور ناخودآگاه پى برد.
از نظر فرويد رويا تحقق يك ميل است، پس براى تعبير آن بايد قبلاً به آثار روزانه و عكس العمل وقايع روز يا روزهاى گذشته كه پس از خود تاسف، اندوه و يك ميل ناراضى به جاى مى گذارد، پى برد. زيرا رويا موجبات تحقق مستقيم و واضح تمايلات كامياب نشده را فراهم مى سازد. اميال واخورده و كامياب نشده هنگام خواب آزاد شده و در عرصه شعور به جولان مى آيد.۴

به قول فرويد رويا تجسم تظاهرات حيات نفسانى حين خواب است. حال اگر اين حيات كمى به حيات بيدارى شبيه باشد، در عوض با اختلاف بسيار مهمى از آن جدا است. در اينجا به ياد آن سخن ارسطو مى افتيم كه مى گفت: «خواب ديدن، فعاليت روح بشر در اثناى خواب است.» در واقع رويا تنها راه شايسته اى است كه منتهى به شناسايى وجدان اخودآگاه مى شود. فرويد تصريح مى كند كه انسان به وسيله نيروى عقل و شعور خود مى تواند از چارچوب غرايز و حيات محدود و مقرر حيوانى فراتر رود. شايد غرايز از عقل نيرومندتر باشد اما عقل خاصيتى دارد كه در اثر آن، سرانجام بر غرايز چيره مى شود.۶ فرويد در برابر آن دسته از دانشمندان متقدم كه معتقد بودند اعتلاى فرهنگ و مقام حقيقى انسان به هنگامى متجلى مى شود كه غرايز مقهور آدمى شود و آدمى از مقام حيوانى رسته و در عالم انسانيت به پرواز درآيد، گفت: «غرايز عوامل زايدى نيستند و نمى توان منكر وجود و لزوم آنها شد... در زندگى پيروى محض از عقل مجرد، روشى غيرعملى است كه با قوانين زيست شناسى قابل تطبيق نيست. عقل مجرد دنيا را رهبرى نمى كند. بلكه اصول زيست شناسى است كه بر زندگى حكومت مى كند و اين اصول به غرايز بستگى دارد و از آنها جدا نيست. غريزه حافظ موجوديت انسانى است و مراد از آن صرفاً اين نيست كه غريزه را هوشمندترين عوامل روانى به شمار آوريم. ميان غرايز و هوشمندى از طرفى بستگى و از سويى جدايى مشهود است. به اين معنى كه هرچه هوش قوى تر شود از نيرومندى و سطح ذكاوت كاسته مى شود... غرايز بايستى تحت شرايط صحيح به سوى هدف هاى اجتماعى سوق داده و از تظاهرات لجام گسيخته و بى بند و بار آنها جلوگيرى شود. در تحقيقات قضايى، قاضى روانكاو با توسل به روانكاوى و نفوذ در منطقه ناخودآگاه شخصيت متهم مى تواند او و محركات اعمال و رفتار جنايى وى را درك كند. بدون كاربرد روانكاوى، تصوير روشنى از شخصيت فرد متهم نمى توان در دست داشت.
شناخت انسان به طور كلى بسيار دشوار است زيرا فرد انسانى و به ويژه بزهكار، يك واحد هماهنگ نيست و سرشت او سرشار از تناقض است.
فرويد با مطالعات بالينى خود اين نظر و صحت و عموميت آن را دريافته بود و مى دانست كه اتكاى روان شناسان و قضات روان شناس معاصر او بر خودآگاه انسان متعارف يا متهم و بزهكار است در حالى كه بسيارى از بزهكاران در اثر محركه هاى ناخودآگاهى مرتكب جرم مى شوند كه خود از آنها اطلاعى ندارند.۷
روان شناسى جنايى نيز در مقام شناخت عوامل روانى موثر در بروز تبهكارى است. يكى از موثرترين وسايل براى نيل به اين هدف توسل به روانكاوى است. روانكاوان در اين نكته وحدت نظر دارند كه «ريشه تبهكارى مشكل هيجانى ناخودآگاه است.» سوائق Drirv) _ معادل غرايز- يا فشارهاى نهاد (ID با زندگى اجتماعى سازگار نيستند تا مهار شوند و در مجراى صحيحى به جريان افتند يا از نظر اجتماعى به گونه اى قابل قبول درآيند تا اين كه شخص بتواند در زندگى اجتماعى شركت جويد. درخصوص سائق ها و غرايز، فرويد نخست به تعداد زيادى از غرايز مى انديشيد و مى گفت همان قدر كه احتياج جسمى موجود است به همان ميزان غريزه هم وجود دارد.
وى سرانجام در سال ۱۹۳۸ نظر نهايى خود را بر مبناى قائل بودن به وجود دو سائقه اساسى شور زندگى Eros و سائقه مرگThanatos اعلام كرد. بنابراين مى توان چنين نتيجه گيرى كرد كه جنايتكار فردى است كه موفق نشده به طور كافى بر سوائق خود استيلا يابد يا آن كه توفيق نيافته آنها را به صورت رفتارهاى قابل قبول اجتماعى اعتلا دهد. پس رفتار جنايى مى تواند بيان مستقيم نيازهاى غريزى يا بيان سمبليك تمايلات سركوفته باشد.
روانكاوان براى عقده اوديپ odip Complex نيز اهميتى فوق العاده قائل اند و آن را عامل بزهكارى شناخته اند. روان شناسان جنايى معتقدند جنايتكاراتى كه دست خود را به خون پدر مى آلايند و يا در اثر مكانيسم بدل سازى به روى معلم يا پيشواى روحانى يا صاحبان قدرت اسلحه مى كشند از عقده اوديپ رهايى نيافته اند. انحرافات جنسى، اختلال در شخصيت از قبيل اعتياد به الكل و مواد مخدر و بسيارى ديگر از جرايم را نيز با عقده اوديپ توجيه مى كنند. فرويد معتقد است در ميان جامعه متمدنى كه قوانينش قتل و زناى با محارم را ممنوع كرده است افراد متمدن و با فرهنگ، شور جنسى خود را به وسيله محارم خويش تسكين نمى دهند و خشم و پرخاشگرى شان را با آدم كشى متجلى نمى سازند ولى با اين احوال از ارضاى شور جنسى خود و تسكين شهوت، مردم آزارى و انجام اعمال ممنوع همچون دزدى، آزار ديگران، جعل، كلاهبردارى، قاچاق، فحشا، هتاكى و افترا بستن غفلت نمى ورزند و به طور كلى از هيچ نوع عمل غير انسانى و مخالف اخلاق و ضد اجتماعى كه مجازاتى از طرف قانون برايش در نظر گرفته شده فرو نمى گذارند و از ارتكاب آن بيم و هراسى به دل راه نداده و احساس نفرت و بيزارى نمى كنند. ۸
بنابراين چنين به نظر مى آيد كه نظام عدالت كيفرى با پذيرفتن راهنمايى هاى رشته هاى علمى ديگر به سوى علمى كردن روش هاى پيشگيرى از وقوع جرم سوق يافته و از پافشارى به روش هاى سنتى و ناكارآمد بپرهيزد. فردى كردن مجازات ها يكى از اين روش ها است كه مجالى ديگر مى طلبد.

پى نوشت ها:
۱- مهمترين گزارش هاى آموزشى تاريخ روانكاوى. زيگموند فرويد. سعيد شجاع شفتى.تهران. ققنوس. ۱۳۷۹. ص۹
۲- روان شناسى جنايى. مهدى كى نيا. تهران. رشد. ۱۳۸۱. ج.۱ ص۲۲
۳- مهمترين گزارش هاى آموزشى تاريخ روانكاوى. ص۱۴
۴- روان شناسى جنايى. ص۲۳
۶- همان. ص۲۵
۷- همان. ص۲۶
۸- آينده يك پندار. فرويد.هاشم رضى.تهران.آسيا. ۱۳۵۱.ص۴۴

آغاز نهمين جشنواره بين المللی فيلم حقوق بشر در لندن

rights — Sat, 02 Apr 2005 17:45:18 GMT

::خبر::

جشنواره فيلم حقوق بشر

حقوق و به طور کلی دانش، چیزی نیست که بتوان محدودش کرد و برایش مرزهایی گذاشت. انسان مدرن هرچه میگذرد، به این واقعیت پی می برد که تمام پدیده ها به نوعی با هم در ارتباطند و در تعاملی مثبت گرایانه به تولید و انباشت نظام معناها کمک می کنند. دیگر نمی توان گفت که مثلا علوم نظری هیچ ربطی به علوم تجربی ندارد و یا علوم انسانی با علوم طبیعی و یا فنی تناسخی ندارد. شاید با مسامحه ولی به سادگی هرچه تمام بتوان گفت که همه چیز به همه چیز ربط دارد. نظام جهان یک نظام به خودایستا و پیوسته است. به قول محمود شبستری: جهان چون چشم و خال و خط و ابروست/ که هرچیزش به جای خویش نیکوست/ اگر یک ذره را برگیری از جای/ فرو ریزد همه عالم سراپای

این همه مقدمه را گفتم که بگویم فیلم را دست کم نگیرید. بسیاری از روشنفکران عصر مدرن نه در قالب اندیشه ورزی محض و نظریه پردازی های علمی که در ظرف هنر و تصویر و صدا معانی فراوان و ارزشمندی به نظام گفتمانی جهان افزوده اند. هرچند که نهمین جشنواره فیلم حقوق بشر آغاز شده اما این برای اولین بار است که از چنین جریانی با خبر می شویم. موضوع از این قرار است که نهمين دوره جشنواره فيلم حقوق بشر با فيلم مستند "زمانی در آوريل" Sometimes in April ساخته رائول پک در لندن گشايش يافت.

در اين جشنواره که سازمان ديده بان حقوق بشر آن را برگزار می کند، ۱۹ فيلم مستند و داستانی از ۱۹ کشور جهان به مدت ده روز از ۱۶ تا ۲۵ مارس در سينماهای ريتزی، گيت و مرکز فرهنگی آی سی ای لندن به نمايش در می آيد.

اين جشنواره، شانزده سال قبل به منظور دفاع و حمايت از همه انسانهايی که حقوق آنها به نوعی توسط نظام های سياسی و اجتماعی پايمال شده، بوجود آمده و در طول هشت دوره برگزاری خود در لندن با فيلم های برانگيزاننده و چالش گرانه اش، تماشاگران را با اشکال مختلف نقض حقوق بشر در چهار گوشه جهان آشنا ساخته است.

اين جشنواره اساسا فيلمهايی را به نمايش می گذارد که با تم حقوق بشر ساخته شده باشند؛ اگرچه حقوق بشر مفهوم بسيارگسترده ای است که سينمای مستقل سياهان، حقوق همجنسگرايان، شکنجه و اعدام زندانيان، سرکوب مخالفان سياسی و عقيدتی، حقوق پناهندگان، زنان و کودکان و قربانيان فقر را در بر می گيرد.

در واقع از طريق چشمان تيزبين و حساس فيلمسازان شجاع و مسئول است که تماشاگران اين جشنواره می توانند شاهد تلاش های فعالان حقوق بشر و همه کسانی باشند که در سراسر جهان برای کسب آزادی و حيثيت فردی و حقوق دموکراتيک خود مبارزه می کنند.

با اينکه مسئله حقوق بشر از مسائل حاد و جدی جامعه امروز ايران است، متاسفانه هيچ فيلمی از ايران در اين جشنواره حضور ندارد. به نظر می رسد که مقررات مميزی و محدوديت های شديد و بازدارنده فيلمسازی در ايران به فيلمسازان ايرانی اين اجازه را نمی دهد که در اين زمينه فعاليت کنند.

مشروح این خبر را می توانید در سایت فارسی ‌‌‌BBC بخوانید.....اینجا